شناسه خبر : 250717
96/1/20 - 15:59 - 2017-4-9 15:59:40
شهید صدر و احیای اندیشه دینی
شهید صدر متفکر نواندیش در جهان اسلام؛

شهید صدر و احیای اندیشه دینی

مطالعات و بررسی‌ها و تحقیقات صدر از مهم‌ترین عواملی بود كه ذهنیت‌های اندیشمندان جامعه اسلامی را در برابر یورش‌های فرهنگی غرب استواری بخشیده است. علاوه بر آن تحول در فعالیت‌های تشكیلاتی اسلامی از دیگر دستاوردهای مهم شهید صدر است.

گروه آیین و اندیشه فرهنگ نیوز؛ سید محمدباقر صدر را به‌حق، باید یک نظریه‌پرداز دینی نامید. وی از معدود دانشمندان دینی معاصر است که در بسیاری از علوم دینی چون فلسفه، فقه، اصول، اقتصاد و به‌ویژه در مسائل سیاسی اجتماعی اسلام، از منظر نظریه‌پردازانه واردشده و به مجموعه‌ای منسجم و نظامند از دیدگاه‌ها در عرصه‌های فوق دست‌یافته و به پرسش‌های اساسی در این حوزه‌ها نیز پاسخ گفته است.

امروزه شهید صدر با کتاب «فلسفتنا» در کنار کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» شناخته می‌شود که با این دو اثر نقش حائز اهمیتی در مبارزه‌ی تئوریک علیه جریان‌های مادی و الحادی برداشته بود و هنوز هم تأثیرگذار است.  

همین رویکرد و سیر مطالعاتی در حوزه اندیشه‌های مختلف، شهید صدر را تبدیل به یک تئوریسن به نام در مکتب اسلام کرده که مبنا و منشأ تفکرات و ایده پردازی وی بر مبنای سیره معصومین، آیات و روایات و نیز استنباط قرآنی است که البته نقد تفکرات مارکسیستی که اندیشه غالب دوره شهید صدر نیز در این نگاه برای ایده پردازی تفکرات اسلامی جایگاه به سزای دارد.

«سردیس شهید صدر که در ساختمان دانشکده روابط بین‌الملل وزارت امور خارجه روسیه نصب‌شده است. جالب است بدانید غیر از سردیس ایشان، نمونه افراد دیگر در آن ساختمان وجود ندارد»

بر این اساس، در کنار امتیازت بسیار زیاد محمدباقر صدر، یکی از امتیازات ایشان این بود که با دیدی اجتماعی به اسلام می‌نگریست و آموزه‌های دین را از این زاویه موردتوجه قرارداده و دیدگاه‌های نویس در مسائل سیاسی و اجتماعی عرضه کرد. علت این موضوع به این برمی‌گشت که اندیشه‌های اسلامی توسط تفکرات رئالیستی و مادی به چالش کشیده می‌شد و عملاً دولت‌های اسلامی در برابر دولت‌های غربی و مکاتب غربی به علت فقدان اندیشمندان صاحب‌نظر اسلامی، در رنج بود. البته جوامع اسلامی در حوزه مسائل فکری و فرهنگی از درون هم در رنج بود و نیازمند احیای اندیشه دینی، فکری و فرهنگی بود تا بتواند در مقابل مکاتب غربی به مقابله برخیزد.

در آن دوره از حیات جوامع اسلامی و حتی قبل از آن، اگرچه کسانی ندای بازگشت به هویت اسلامی و احیای اندیشه اسلامی را سر داده بودند، ولی اندیشه و آثار صدر تأثیرات ماندگاری تا به امروز برجای گذاشته است. مطالعات و بررسی‌ها و تحقیقات او از مهم‌ترین عواملی بود كه ذهنیت‌های اندیشمندان جامعه اسلامی را در برابر یورش‌های فرهنگی غرب استواری بخشیده است. علاوه بر آن تحول در فعالیت‌های تشكیلاتی اسلامی از دیگر دستاوردهای مهم شهید صدر است. ازاین‌رو، طرح دگرگون ساز شهید صدر در سه حوزه قابل‌بررسی می‌باشد که شاخص‌های آن را بیان می‌کنیم:

الف. ایجاد دگرگونی بنیادی فكری

ب. ایجاد دگرگونی‌های اجتماعی

ب. ایجاد دگرگونی‌های سیاسی.

شاخص‌های طرح‌شده خود را در مقوله کلان نشان می‌داد که از منظر شهید صدر باید در آن اصلاحاتی صورت می‌گرفت تا به وضعیت مطلوب برسد که مهم‌ترین موارد آن عبارت بودند از:

-بازسازی اندیشه اسلامی به‌طوری‌که این اندیشه بتواند ضمن حفظ اصالت برخاسته از قرآن و سنت متناسب با نیازهای زندگی كنونی عرضه گردد و نیازمندی‌های انسان معاصر را برآورده سازد.

- تجدیدنظر در شیوه‌های تحقیق و تدریس در حوزه‌های علمیه و مراكز مطالعات اسلامی و بهینه‌سازی پژوهش‌های علمی در برنامه‌های مرسوم دینی و هماهنگ ساختن محتوا و شكل آن با چشم‌اندازها و نیازهای انسان معاصر.

 و درنهایت، عرضه اسلام به‌مثابه نظامی هماهنگ و همبسته و برخاسته از دیدگاه فلسفی محكم در قبال هستی و انسان با پشتوانه استدلال منطقی با تأكید بر استقلال مكتب فكری آن و نیز با پرهیز از روش‌های انفعالی در عرصه اسلام .

بر اساس آنچه طرح گردید، محمدباقر صدر ازجمله شخصیت‌های به نامی بود که گام درراه احیای اندیشه دینی نهاد. البته باید به این نکته بسیار مهم توجه داشت که در آن مقطع از زمان، طرح احیای اندیشه دینی در فضای فلسفه گریز نجف برای صدر که متأثر از صدرای شیراز حکمت متعالیه بود، بسیار سخت بود، چراکه در نجف سیطره‌ی دینی با گرایش‌های فقهی بود و درانداختن سخن فیلسوفان به‌آسانی میسّر نمی‌نمود.

این در حالی بود که در بخش دیگری از جهان اسلام، در حوزه علمیه قم در ایران، فیلسوف به نامی چون علامه طباطبایی تأملات فلسفی خود را در قم می‌نگاشت و شاگردش مرتضی مطهری کلام وی را بسط می‌داد. گرچه شرایط برای طرح و بسط اندیشه شهید صدر در عراق و در حوزه علمیه نجف بسیار سخت بود، اما صدر از یک موهبت بسیار بزرگ در نجف برخوردار گردید و آن حمایت‌های بی‌همتای آیت‌الله سید محسن حکیم بود که از صدر می‌خواست اندیشه‌ها و فلسفه مارکسیسم که تبدیل به تهدید جدی شده را به‌نقد و نقادی بکشاند.

یکی از مقوله‌های که در آن عصر دنیای غرب به‌شدت به آن تکیه می‌کرد و به‌واسطه آن دنیای اسلام و مبانی دینی آن را به چالش می‌کشاند، مقوله آزادی بود. این مسئله موضوعی بود که در حوزه‌های علمیه ایران نیز بدان توجه شد به‌گونه‌ای که از مرتضی مطهری آثاری نگاشت و مقوله آزادی را مورد مداقّه فیلسوفانه قرارداد. وی بر این باور بود که آزادی صرفاً یک موضوع سیاسی نیست؛ بلکه بالاتر از آن‌یک موضوع اسلامی است و مسلمانان باید آزاد باشند، آزاد زیست کنند و آزادیخواه باشند. این بحث را به‌صورت مفصل شهید صدر بسط داد. از منظر ایشان،« انسان پیش از هر چیز، بنده خداست و چون عبودیت برای خداست، ممکن نیست که به تسلط دیگری بر خود تمکین کند؛ درحالی‌که در غرب قیدوبندهای بیرونی انسان مطرح است». وی با این دیدگاه به مقوله آزادی  می‌نگریست و قرابت میان دین‌داری و آزادی را ترسیم می‌کرد.

احیای گری شهید صدر صرفاً محدود به مبانی فکری و اندیشه‌ای نبود، بلکه اقتصاد همواره یکی از جدی‌ترین مسائلی بوده که موردتوجه اندیشمندان اسلامی قرارگرفته و در آن مقطع از حیات صدر، اقتصاد نیز در اندیشه احیای گری وی مورد اهتمام قرار گرفت. صدر کتاب "اقتصادنا" را نگاشت.کتاب «اقتصادنا»ی شهید صدر، از دو جهت موردتوجه و حائز اهمیت است: اول اینکه مبانی علم اقتصاد اسلامی را در مقابله با اقتصادهای غیر الهی تبیین کرده است و دوم اینکه از پیشگامان تحقق علم دینی است. شهید صدر در «اقتصادنا»، نظام اقتصادی مبتنی بر آموزه‌های وحیانی را در کنار سایر نظام‌های اقتصادی تبیین کرده و با تفکیک مکتب از علم، یکی از راه‌های تحقق علم دینی را آزموده است. این آثار شاید آغاز راه بوده‌اند، اما قطعاً هیچ‌گاه انتهای کار نیستند. لذا هم نخبگان حوزوی و دانشگاهی، کتاب‌های بسیار دیگری را نگاشته‌اند و در تطور علم اقتصادی نقش حائز اهمیتی داشته‌اند و هم باید بازهم کتاب‌ها و مقاله‌های دیگری در حوزه‌ی تولید علم اقتصاد اسلامی و شاخه‌های آن نگاشته شود.

شهید صدر در این دست از آثار خود، ادعا کرد که اقتصاد اسلامی یک علم نیست. اقتصاد اسلامی وظیفه‌اش تغییر واقعیت است و نه تفسیر آن، وظیفه مکتب اقتصادی اسلام کشف سیمای کامل حیات اقتصادی بر اساس شریعت اسلام است. شهید صدر بر این باور بود که اقتصاد اسلامی ادعای علمی بودن ندارد، بلکه از اهداف اجتماعی آغاز می‌شود و سپس واقعیت اقتصادی را با آن درمی‌آمیزد. صدر دو مفهوم مکتب و علم را از هم تفکیک می‌نهاد. نگاه نو شهید صدر در همه حوزه‌های خود را نشان می‌داد و این فرصت بسیار طلایی را در اختیار جوامع اسلامی قرار می‌داد که ضمن مقابله با مکاتب مادی زمان خود، از اندیشه‌های ناب اسلامی و دینی برای زندگی بهتر نهایت سود را ببرند.



دیدگاه ها

من کتاب فلسفتنا ایشان را خوانده ام بسیار ابتدایی و بدون مطلب نو و بدیع است.به هیچ رو نشان دهنده ذهن جوال نویسنده نیست.اصولا ما در مورد علمای دینی مان غلو میکنیم ودچار بیش ارزیابی هستیم

اضافه کردن دیدگاه جدید

  

Xتبلیغات