شناسه خبر : 250899
96/1/23 - 13:08 - 2017-4-12 14:08:08
اعتکاف مصداق مسئولیت اجتماعی
اسلام و مسئولیت پذیری اجتماعی:

اعتکاف مصداق مسئولیت اجتماعی

اسلام دين اجتماعي است اگر برنامه هايي همچون اعتكاف را تشويق مي كند، همزمان رسيدگي به امـور ديگران و بر طرف نمودن مشكلات مسلمين را هم مورد تاكيد قرار مي دهد.بنابراین هیچ امری در اسلام تک بعدی صورت نمی گیرد، بلکه همه امور در خدمت اصلاح جامعه و تعالی صورت می گیرد.

گروه آیین و اندیشه فرهنگ نیوز؛اعتکاف در اسلام از جمله مهمترین و معنادارترین فرایض عبادی است که در صدر اسلام در سیره پیامبر اکرم(ص)و ائمه معصومین(ع) بوده، به تبعیت از این سیره و تاکیدات قرآن کریم، در قرون گذشته نیز بزرگان دینی بدان اهتمام داشته اند.همچنین در ادیان گذشته نیز سابقه داشته و در منابع اسلامی، فضیلت فراوانی برای آن شمرده شده است.

این امر عبادی نیز در ایران اگرچه تاریخ پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشته،ولی از دوره صفویه تحت توجهات علمای دینی مورد توجه مردم قرار گرفت و روز به روز با استقبال مواجه گردید تا جایی که امروزه گروه های زیادی از مردم بخصوص قشرهای جوان در مساجد،حسینیه ها و...شرکت می کنند.شبهه ای که در این خصوص از سوی عده ای همواره مطرح شده، این است که این امر عبادی را با رهبانیت دیگر ادیان بخصوص مسیحیت تطبیق دهند. نوشتار پیش روی، ضمن نقد این موضوع؛ اعتکاف را از منطر رویکردهای اجتماعی و مسئولیت پذیری نسبت به هم نوعان خود و کاهش آسیب های اجتماعی مورد بحث و بررسی قرار می دهد.

آنچه بیش از همه در خصوص مراسم عبادی اعتکاف خود را نشان می دهد، بعد فردی و خودسازی این فریضه عبادی است و معمولا به دیگر جنبه های آن بخصوص از ابعاد اجتماعی آن غفلت می شود. در حالیکه که باید توجه داشت که اسلام دینی کاملاً اجتماعی است و در امور دینی تاکید بر این است که اعمال بصورت گروهی و شرکت عمومی صورت گیرد تا تمرینی برای فعالیت های عملی و رفتاری در اجتماع باشد.

از این منظر است که اعتکاف؛ ابعاد فـردی و اجـتماعی دیـن‌ را طرح ریزی می کند که نفی رهبانیت مسئولیت گریزانه در سایۀ مشارکت اجتماعی در اعتکاف، با طرد آسیب های خلوت گزینی توصیه شده در دیگر ادیان توأم شده است. از همین منظر است که رهبانیت توام با فرار از مسئولیت در اسلام هیچ جایگاهی ندارد، بلکه  چنین رهبانیت مورد مذمت اسلام نیز است ومعصومین(ع)، در روایات  متعدد، رهبانیت را از اسلام جدا دانسته ‏اند. بنابراین آنچه مورد مذمت اسلام واقع ‏شده است، کناره‏ گیری از جامعه و گوشه ‏نشینی است. اما خلوت نشینی، انس و توجه به خدا در تنهایی، نه‏تنها مذمت نشده است، بلکه سیره پیامبر اسلام(ص) و معصومان بوده است.

اعتکاف و کاهش آسیب های اجتماعی:  

در بسیاری از جوامع اسلامی، مردم نسبت به مسئولیت های اجتماعی خود بی تفاوت شدند و به تعبیر شهید مطهری(ره)، ما گرفتار نوعی ماتریالیسم اخلاقی و شرک عملی هستیم؛ یعنی اعمال عبادی و انجام فرامین و دستورات الهی، منبعث از اندیشۀ موحدانه و غیب باورانه نیست و بین اعتقاد و عمل، فاصله زیادی وجود دارد. سبک زندگی اسلامی تک بعدی نیست، همه ابعاد اعتقادی، دینی، فردی و...را در بر می گیرد از اینرو تفکر و اندیشه ای که سبک زندگی دینی  هم چون اعتکاف را صرفاً مقوله ای برآمده از انجام اعمال عبادی محض، مثل نماز و روزه...می دانند در واقع درحیطۀ ترویج سکولاریسم گام نهاده اند، زیرا اسلام به دنیا و اسباب و وسایل دنیوی به عنوان مقدمه حصول به آخرت می نگرد و هر عاقلی می‌داند که بدون مقدمه نمی‌توان به نتیجه مطلوب و نهایی رسید؛ لذا پیامبر اکرم (ص) می فرماید؛«الدنیا مَزرَعةُ الآخِرَةِ؛دنیا کشتزار آخرت است».

بر اساس چنین نگاهی است که اعتکاف زمینه ساز تحقق سبک زندگی اسلامی در بستر عبودیت و بندگی لقب می گیرد و هم خوانی آن با مولّفه  بنیادین هم چون فطرت، سلامت اجتماعی و تقویت تعامل اجتماعی را رقم زده و از تبعات منفی کارکردهای جامعۀ مدرن می کاهد. لذا کاهش آسیب های اجتماعی و خودکنترلی پیشگیرانه از جرم و فساد  از جمله مفاهیم بنیادین اعتکاف به معنای تقوا به شمار می رود و ترمیم آسیب‌های فردی و اجتماعی ، تقویت ایمنی روانی انسان و در نهایت خودسازی جمعی  را به همراه دارد.

اگر این رفتار ها و کنش ها بعد از اتمام دوره اعتکاف خود را در بعد فردی و اجتماعی در جامعهد نشان ندهد، بیانگر این است که دوره خلوت نشینی نتوانسته در فرد تاثیرگذار باشد و فرد از این فرصت نتوانسته نهایت بهره لازم را ببرد. بنابراین شناخت آثار این فریضه مهم به ویژه در  ارتقای آرامش روحی ، مدیریت استرس و کاهش نگرانی در کنار خلوت گزینی و تحقق  انس با خدا، اجتناب از کثرت و انتخاب هدفمند خلوت و تعالی روحی انسان را در پی دارد. لذا ترمیم لغزش های انسانی و بهره گیری از ظرفیت های سترگ اعتکاف ؛ تقویت روحیۀ امید به پذیرش توبه  و فرصتی برای خدایی شدن و سبک بالی را فراهم می سازد.

تبلور عینی اعتكاف و مسئوليت اجتماعي:

اسلام دين اجتماعي است اگر برنامه هايي همچون اعتكاف را تشويق مي كند، همزمان رسيدگي به امـور ديگران و بر طرف نمودن مشكلات مسلمين را هم مورد تاكيد قرار مي دهد.بنابراین هیچ امری در اسلام تک بعدی صورت نمی گیرد، بلکه همه امور در خدمت اصلاح جامعه و تعالی صورت می گیرد. در این خصوص در کیفیت برگزاری این مراسم و رعایت حال دیگران در سیره معصومین تاکیدات بسیاری صورت گرفته است؛ از آنجا كه اعتكاف معمولا بصورت جمعي برگزار مي گردد ، لذا رعايت حال ديگران لازم وكسي حق ندارد هرگونه خواسته عبادت كننده و با سر و صدا ، براي ديگران مزاحمت ايجادكند و يا هر ميزان از فضاي مسجد را در اختيار بگيرد ، رعايت حقوق ديگران را ننمايد ، موجب آزار آن ها شود بلكه آنچه كه در اسلام و قرآن مطلوب است مراعات ديگران بلكه ترجيح آنها بر خوداست. پیامبر گرامی اسلام در حالي كه در مسجد خودش معتكف بودند متوجه شدند كه برخي از افراد با صداي بلند به قرائت قرآن يا نماز پرداخته اند لذا فرمود : «الا ان كلكم يناجي زبه فلايوذ بعضكم بعضا ولايرفعنّ بعضكم علي بعض في القرائه» بدانيد همگي شما با خداي خود راز و نياز ميكنيد پس بعضي از شما بعضي ديگر را آزار ندهيد و گروهي در هنگام قرائت صداي خود را بلند نكند.

در بعد دیگر از این موضوع، ائمه معصومین تلاش می کنند تا جنبه تک بعدی بودن و رویکردهای رهبانیت و گوشه نشینی و کنج عزلت نشستن را از اعتکاف بگیرند و آن را وارد ابعاد اجتماعی نمایند.  بر اساس چنین رویکردی است که امام صادق (ع) فرمودند: اگر كسي در برآوردن حاجت برادر دنيي خود تلاش كند خداوند ثواب يك حج و عمره و اعتكاف دو ماه در مسجد الحرام و روزه هاي آنرا براي او مي نويسد .

سيره ائمه (ع) هم در اين گونه موارد بر اين بود كه براي رفع حاجت مومن از مسجد خارج  مي شدند و اين كار را بالاتر از اعتكاف دانسته اند.  امام رضا (ع) هم در يك بيان نوراني فرمود :«من قضي لمومن حاجه كان افضل من صيامه و اعتكافه في المسجد الحرام» هر كس يك حاجت مومني را بر آورده سازد برتر از روزه داري و اعتكاف در مسجد الحرام است

آیات و روایات فوق همه گویای این نکته است که در اسلام هیچ امری تک بعدی مطلوب نیست و  از سوی دیگر، مباحث فوق به معنای كم بودن ارزش اعتكاف نيست بلكه به اين معني است كه اسلام فقط دين عزلت گزيني و گوشه گيري افراد نيست بلكه ضمن تاكيد بر عبادت فردي، به مسئوليت اجتماعي هم توجه ويژه دارد.

 براساس آنچه طرح گردید؛ یکی از مهمترین تأثیرات شگرف اعتکاف،تحقق وحدت اسلامی و مسئولیت پذیری نسبت به همدیگر است به ویژه آنکه بازخوانی مبانی قرآنی و فقهی امت واحده با تکیه بر ارزش های اسلامی و دینی هم چون فریضۀ اعتکاف، فصل مشترک دینی در انسجام جهان اسلام را محقق ساخته، و رهایی از جدال و ستیزه و ارتقای گفت و گوی میان مذهبی به عنوان مهمترین راهکار برون رفت از تفرقه گرایی در جوامع اسلامی، به منصۀ ظهور می رساند ، از این رو تشخص اعتکاف در پیوند شاخصه های مشترک دینی مذاهب اسلامی از طریق زیبا سازی گفتار و طرد جدال و ستیزه غیر قابل انکار است.

کلید واژه ها



اضافه کردن دیدگاه جدید

  

Xتبلیغات